गते, १५ साउन: साउन १५ गते आज नेपाली समाजमा खीर खेर मनाइ छ । वर्षा ऋतुका बेला असार १५ गते दही च्युरा राउन १५ मा खीरको प्राचीनकालको नेपाली संस्कृति छ । सँझा झरी बेलामा दूधमा मरमसला समावेश चीजबीज हालेर बनाइने खीरले स्वास्थ्यमा राम्रोसँग प्रस्तुत गर्दछ। संस्कृत भाषा ‘पायस’ भनिने खीर सात्विक आहारमा उत्तम मानिने चिन्हले पितृ तथा देव कार्यमा पनि वस्तुस्वरूप वैदिक शास्त्रमा वर्णन गर्नुहोस्। “साउन महिनामा गाउँघरमा पनि खेती पातीको काम पछाडि हरियाली बढी हुने भएकाले घास धेरै पाइन्छ। यो स्वास्थ्यका खाताले पनि उत्कृष्ट मानिएको छ, उहाँले भन्नुभयो, साउन भगवान्को महिना हो। यसरी साउनको मध्य पारेर खीर प्रचलन चलेको हुनसक्ने धर्मशास्त्रविद् गौतमको भानाइ छ । यो कुनै पनि शास्त्रीय वचन भने न उहाँले भन्नुभयो । ऋषिमुनिको पाला देखे नै श्राद्ध समावेश पितृ कार्यमा निमन्त्रणालाई पायस अर्थात् खीर खुव दिने । वैदिक सनातन धर्मावलम्बीले श्राद्धका दिन अनिवार्य रूपले गाईको दूधमा पायस अर्थात् खीर बनाइएको खुवाउने चलन समाप्त नै छ ।

चामल, सावधान, सेवई, मकै, गाजर सम्मिलितको खीर संयोजन । सावधानलाई फलफूलकै वर्गमा राख । यसरी, साउन महिनामा हरियो मकै धेरै पाइने चिन्हले मकैको खीर पनि बनाएको खाना चलन छ। नेपाली बृहत् शब्दावली ‘दूधमा पकीकृत भात, दूधमा चामल, चिनी, मसला आदि हाली पक बनाइएको स्वादिष्ट खाद्यपदार्थ, पायस, तस्मै’ भनी खीरलाई छेदारलाई । नेपाली समाजमार १५ गते दही चुरा, साउन १५ गते खीर, भदौ १५ गते पोलेको मकै, पुस १५ गते घीउ खट्टे, माघ १५ गते मालपुवा समावेशबीज बनाइएका इष्टमित्र छोरेतलीलाई खुवाउने र पनि खान लौकिक चलन रहिआएको छ । राष्ट्रिय दुग्ध विकास बोर्डले साउन १५ लाई खीर दिन अर्थात् खीर दिवसका रूपमा मान्ने छ ।